Γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί Μια «βόμβα» στο πιάτο µας;

epa000288278 Brazilian Agricultural Research Corporation introduces the veal Gloriosa, offspring of Victoria, the first Latinamerican clone cow Monday 04 October 2004 in Brazil. Gloriosa was born last 19 september in good conditions. Brazilian researchers developed embryos to create a transgenic cow whose milk could be used to produce drugs to treat blood disorders in 2001.  EPA/Fernando Bizerra JR

Αγελάδες που παράγουν το τριπλάσιο γάλα καθημερινά, καλαμπόκι και σόγια ανθεκτικά στο κρύο, πορτοκαλιές που δεν «μασάνε» στη μελίγκρα, ψάρια που φωσφορίζουν και άλλα τέτοια απίστευτα κι όμως αληθινά είναι µόνο λίγα από τα προϊόντα που ευρέως αποκαλούμε μεταλλαγμένα. Ζώα και φυτά που έχουν υποστεί μετάλλαξη στο γενετικό τους κώδικα, έχουν γεννήσει μαζί και µια ατελείωτη κόντρα σχετικά µε την ηθική τους υπόσταση.

Τι είναι τα μεταλλαγμένα

Οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί κατασκευάζονται στα εργαστήρια µε τη βοήθεια της βιοτεχνολογίας. Η επιστήμη αυτή, γνωστή και ως γενετική μηχανική, «δημιουργεί» οργανισμούς που δεν υπάρχουν στη φύση, συνδυάζοντας γενετικό υλικό από διαφορετικούς οργανισμούς, που μπορεί να είναι ζώα, φυτά, βακτήρια, ακόμα και υιοί. Οι οργανισμοί που προκύπτουν από τη διαδικασία αυτή είναι μεταλλαγμένοι, διότι αφενός δεν απαντιούνται στη φύση, αφετέρου αποκτούν κάποια νέα χαρακτηριστικά, όπως αντοχή σε ένα συγκεκριμένο ζιζάνιο ή υιό ή σε συγκεκριμένες καιρικές συνθήκες. Τα εισαγόμενα γονίδια είναι παρόντα σε κάθε κύτταρο του µμεταλλαγμένου οργανισμού.

Το ζήτημα που προκύπτει έχει να κάνει µε την ηθική πλευρά μιας τέτοιας παρέμβασης του ανθρώπου, αφού τα μεταλλαγμένα προϊόντα αποτελούν τεχνητές μορφές ζωής που εισέρχονται στο οικοσύστημα διαταράσσοντας την ισορροπία του, και από την άλλη συμβάλλουν δραστικά στη μείωση της βιοποικιλότητας. Έτσι, ενώ η διασταύρωση ενός ψαριού µε µια φράουλα είναι αδύνατη στη φύση, η γενετική μηχανική το «επιτυγχάνει» μέσα στο εργαστήριο. Οι επιστήμονες εξάγουν ένα γονίδιο ψαριού και το εμφυτεύουν σε µια φράουλα, δημιουργώντας ένα καθ’ όλα νέο οργανισμό. Η γενετική µμηχανική έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί γονίδια ζώων, φυτών, ακόμα και ανθρώπων.

Πώς ξεκίνησαν όλα

Η ευκαιρία για µμετάλλαξη οργανισμών από τον άνθρωπο, στην ουσία δόθηκε μερικές δεκαετίες πριν την εφαρμογή της και συγκεκριμένα το 1953, όταν οι Watson και Crick δημοσίευσαν την ανακάλυψη της τρισδιάστατης διπλής έλικα που σχηματίζει το DNA. Αυτή η επαναστατική διαπίστωση θα οδηγήσει αργότερα στην ικανότητα των επιστημόνων να αναγνωρίζουν και να «παντρεύουν» γονίδια διαφορετικών οργανισμών παρεμβαίνοντας στο DNA τους.

Είκοσι χρόνια αργότερα, οι Boyer και Cohen δημιούργησαν το πρώτο συνδυαστικού DNA οργανισμό. Το 1980, το ανώτατο αμερικανικό δικαστήριο έδωσε το δικαίωμα πατενταρίσματος των νέων οργανισμών, ενώ το 1982 ο αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων ενέκρινε το πρώτο γενετικά κατασκευασμένο φάρμακο, το Genentech’s Humulin, µια μορφή ανθρώπινης ινσουλίνης, παρασκευασμένη από βακτήρια. Αυτό ήταν και το πρώτο καταναλωτικό προϊόν που δημιούργησε η μοντέρνα βιοτεχνολογία.

Σε επίπεδο καλλιέργειας, η αρχή έγινε κατά τα μέσα του ’80, πάντα στις ΗΠΑ, σε σπόρους καπνού και ντομάτας. Στην Ευρώπη, η πρώτη γενετικά τροποποιημένη καλλιέργεια ήταν καπνού στη Γαλλία το 1994, ενώ στην Αμερική ο Οργανισμός Τροφίμων αναγνώρισε την ασφάλεια των γενετικά τροποποιημένων προϊόντων χωρίς να απαιτεί ειδική νομοθεσία. Τέλος, το 2000 στο Διεθνές Συνέδριο για τη Βιοποικιλότητα στο Μόντρεαλ του Καναδά, 130 χώρες υπέγραψαν το Διεθνές Πρωτόκολλο Βιοασφάλειας. Το Πρωτόκολλο περιλαμβάνει την αναγραφή των μεταλλαγμένων στην ετικέτα προϊόντων, παρ’ όλα αυτά εκκρεμεί η επικύρωσή του σε πενήντα κράτη, ώστε να τεθεί σε ισχύ.

Σκοπός και χρήσεις

Οι επιστήμονες  είναι µέχρι σήµερα διχασμένοι σχετικά µε τη χρησιµότητα και την ασφάλεια των γενετικά τροποποιηµένων προϊόντων. Όσοι τα βλέπουν µε καλό µάτι υποστηρίζουν ότι έχουν πάρα πολλά να µας προσφέρουν, αρκεί βέβαια να έχουν προηγηθεί τα απαραίτητα πειράµατα και οι έλεγχοι, ώστε να είµαστε βέβαιοι ότι είναι απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο και τη φύση.

Πρώτα απ’ όλα πρόκειται για οργανισµούς οι οποίοι φτιάχτηκαν για να διευκολύνουν τη ζωή του αγρότη, ο οποίος θα µπορεί να καλλιεργεί, για παράδειγµα, πιο ανθεκτικά φυτά, µειώνοντας τη χρήση αγροχηµικών φαρµάκων. Επίσης, οι υποστηρικτές των µεταλλαγµένων θεωρούν ότι µε την παραγωγή τους θα µπορούσε να καλυφθεί η ανάγκη για φαγητό εκατοµµυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσµο αν οι καλλιέργειες αναπτύσσονταν ταχύτερα και ήταν παραγωγικότερες. Καθώς επίσης γενετικά τροποποιηµένοι µικρο-οργανισµοί µπορούν να χρησιµοποιηθούν για τον καθαρισµό του νερού, την αποκατάσταση του εδάφους, για να αντικαταστήσουν επικίνδυνα χηµικά, αλλά και για να δηµιουργηθούν φιλικές προς το περιβάλλον πηγές ενέργειας, όπως τα biogas, hydrogen και ethanol.

Επιπλέον, πιστεύεται ότι θα µπορούσε να διευκολυνθεί η παραγωγή πολλών φαρµάκων, καθιστώντας τα πιο προσβάσιµα για εκατοµµύρια ανθρώπους που τα έχουν ανάγκη.

 

643_maize3_zoom

 

Φόβοι και κίνδυνοι για τις παράπλευρες επιπτώσεις

Αυτό που γεννά προβληµατισµό είναι αν η ισορροπία κινδύνων και ωφέλειας από τις γενετικές τροποποιήσεις προάγει το συµφέρον της ανθρωπότητας στο σύνολό της ή µόνο αυτό της βιοτεχνολογικής βιοµηχανίας.

Ανάµεσα στους άµεσους κινδύνους για τη φύση και τον άνθρωπο αναφέρεται το γεγονός ότι η Γενετική βρίσκεται ακόµα στα πρώτα της βήµατα. Το ότι αποκωδικοποιήσαµε το DNA δεν σηµαίνει ότι έχουµε κατανοήσει πλήρως όλους τους σχετικούς μηχανισμούς.

Μέσα από τα πειράματα μπορεί να προκύψει κάτι το επικίνδυνο, χωρίς να το έχουµε προβλέψει. Η επέµβαση στο DNA ενός οργανισµού, µε στόχο ένα επιθυµητό αποτέλεσµα, ίσως δεν µπορεί να αποκλείσει και κάποιο άλλο παράπλευρο αποτέλεσµα.

Οµοίως, ένα γενετικά τροποποιηµένο προϊόν µπορεί να έχει παράπλευρες επιπτώσεις και στην υγεία του ανθρώπου και άλλων οργανισµών, όπως τοξικές επιδράσεις, αλλεργικές αντιδράσεις, ακόµα και τη µεταφορά των γονιδίων.

Τα παραπάνω είναι ακόµα πιο επικίνδυνα, αν αναλογιστεί κανείς ότι από τη στιγµή που ένας γενετικά τροποποιηµένος οργανισµός αφεθεί ελεύθερος στη φύση, δεν υπάρχει επιστροφή. Για παράδειγµα, η γύρη ενός φυτού µεταφέρεται µε τον αέρα, το νερό ή τα έντοµα και µπορεί να επιµολύνει εκτάσεις από φυσιολογικές καλλιέργειες. Επίσης, µπορεί να επηρεαστούν οι τροφικές αλυσίδες.

Το καλαµπόκι-εντοµοκτόνο θα σκοτώνει δεκάδες έντοµα και πουλιά, θα επιδρά σε άλλους οργανισµούς που δεν αποτελούν στόχους (αν όχι και στον ίδιο τον άνθρωπο), θα προκαλέσει ίσως την επικράτηση υπερανθεκτικών ζιζανίων ή και εντόµων µε ανοσία σε δηλητηριώδεις ουσίες, η οποία ίσως προκαλέσει και την εξαφάνιση των µη-τροποποιηµένων οργανισµών γιατί δεν θα µπορούν να ανταγωνιστούν. Πέρα από το ότι οι ίδιοι οι µεταλλαγµένοι οργανισµοί µπορεί να είναι ασταθείς στο καινούργιο τους περιβάλλον.

 

Τα ηθικά όρια

Τα επιτεύγµατα της βιοτεχνολογίας, όπως όλα τα επιστηµονικά επιτεύγµατα, έχουν ένα διττό χαρακτήρα κι αυτό φαίνεται ότι έχει να κάνει καθαρά µε τη χρήση τους από τον άνθρωπο.

Σίγουρο είναι ότι οι γενετιστές κι όσοι επιστήµονες ασχολούνται µε αυτού του είδους την έρευνα θα πρέπει να θέσουν τα όρια της έρευνάς τους και να µην επιδιώξουν ποτέ να πάρουν τη θέση του δηµιουργού, ιδίως αν έχουν ως αντικείµενο τον άνθρωπο. Επίσης, θα πρέπει να βάλουν φρένο στην εφαρµογή των ανακαλύψεών τους, ώστε να µη φτάσουµε µια µέρα να δηµιουργήσουµε πατάτες σε µέγεθος καρπουζιού που να φυτρώνουν σε ταχύτητες φακής, ούτε µοσχάρια σε µέγεθος ελέφαντα που να γεννάνε σαν κουνέλια και αγελάδες που αντί για γάλα να παράγουν πενικιλίνη.

Πρέπει, ωστόσο, να κρατήσουµε κατά νου ότι, ακόµα κι όταν οι επιστήµονες βάζουν από µόνοι τους ηθικούς φραγµούς, υπάρχουν πάντα οικονοµικά συµφέροντα που πιέζουν πάντα προς την αντίθετη κατεύθυνση.

 

 

 

 

cf83ceaccf81cf89cf83ceb70050codex

Νοµοθεσία στην ΕΕ

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, σε αντίθεση µε τις ΗΠΑ, είναι πάρα πολύ αυστηρή στο θέµα των µεταλλαγµένων τροφίµων.

Από το 2003, ο κανονισµός 1830/2003, που τροποποιεί την Οδηγία 2001/18/EC, ορίζει ότι επιβάλλεται επισήµανση σε προϊόντα που περιέχουν εγκεκριµένο γενετικά τροποποιηµένο οργανισµό σε ποσοστό µεγαλύτερο του 0,9% και αντίστοιχη επισήµανση σε προϊόντα που περιέχουν σε ποσοστό µεγαλύτερο του 0,5% γενετικά τροποποιηµένο οργανισµό που δεν έχει εγκριθεί ακόµα από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά έχει λάβει µια ευνοϊκή αξιολόγηση κινδύνου από µια κοινοτική επιστηµονική επιτροπή, ενώ σε περίπτωση που τα ποσοστά είναι µεγαλύτερα, τα προϊόντα θα απαγορεύονται.

Το κενό στην ευρωπαϊκή νοµοθεσία έγκειται στη µη υποχρεωτική σήµανση στα ζωικά προϊόντα, όταν προέρχονται από ζώα που τρέφονται µε µεταλλαγµένους οργανισµούς. Εδώ ας υπογραµµιστεί ότι στη χώρα µας εισάγονται κάθε χρόνο πάνω από 250.000 τόνοι µεταλλαγµένης σόγιας για χρήση στις ζωοτροφές και δεν έχουµε τη δυνατότητα να γνωρίζουµε σε ποια ζώα καταλήγουν αυτές και σε ποια όχι.

 

Μαρία  Μπαλούρδου

 

Μοιραστείτε αυτό το άρθρο: